Zasady gry w szachy

Szachy to gra planszowa dla dwóch osób. Każdy gracz ma 16 figur, a celem jest zamatowanie króla przeciwnika, czyli zaatakowanie go tak, żeby nie mógł się obronić. Nie ma tu kostki ani kart – o wyniku decydują tylko ruchy graczy.

Zasady opisujemy według przepisów Międzynarodowej Federacji Szachowej (FIDE) w polskim tłumaczeniu Polskiego Związku Szachowego. Według nich działa nasza gra w szachy online z komputerem. Tam, gdzie nasza gra upraszcza turniejowe procedury, piszemy o tym wprost – zebraliśmy to w tabeli nasze zasady.

Jak ustawić szachownicę i figury?

Szachownicę kładzie się tak, by każdy gracz miał jasne pole w prawym dolnym rogu, a hetman stał na polu swojego koloru.

Szachownica ma 64 pola: 8 kolumn oznaczonych literami a–h i 8 rzędów oznaczonych cyframi 1–8, licząc od strony białych. Białe zajmują rzędy 1 i 2, czarne – 7 i 8. W pierwszym rzędzie, od lewej strony białych, stoją: wieża, skoczek, goniec, hetman, król, goniec, skoczek i wieża. W drugim rzędzie stoi osiem pionków. Czarne ustawiają się lustrzanie: hetman naprzeciwko hetmana, król naprzeciwko króla.

Pierwszy ruch zawsze wykonują białe, potem gracze ruszają się na zmianę – za każdym razem jedną figurą (wyjątkiem jest roszada, w której ruszają się król i wieża). Nie wolno opuścić kolejki.

Jak poruszają się figury w szachach?

Każda figura ma własny sposób poruszania się. Żadna oprócz skoczka nie może przeskakiwać innych figur. Figura bije, stając na polu figury przeciwnika, która schodzi wtedy z szachownicy. Własnej figury zbić nie można.

Wartości w pionkach to tylko orientacyjna miara przydatna przy wymianach – żadna z nich nie jest zapisana w przepisach. Hetman łączy ruchy wieży i gońca, dlatego jest najsilniejszy. Król jest najważniejszy: jego utrata (mat) kończy partię, więc nie da się go wymienić na nic innego.

Jak porusza się skoczek?

Skoczek chodzi „literą L”: o dwa pola w pionie lub poziomie, a potem o jedno pole w bok – i jako jedyny przeskakuje inne figury.

Skoczek zawsze ląduje na polu innego koloru niż to, z którego wyszedł. Nie ma znaczenia, co stoi po drodze – liczy się tylko pole docelowe, które musi być wolne albo zajęte przez figurę przeciwnika. Na skraju szachownicy skoczek ma mniej ruchów: w rogu tylko dwa, dlatego mówi się, że „skoczek na brzegu to kiepski skoczek”.

Jak porusza się pionek?

Pionek idzie o jedno pole do przodu, z pozycji wyjściowej może pójść o dwa, a bije o jedno pole po skosie do przodu.

Pionek nigdy się nie cofa. Nie może też bić do przodu – jeśli tuż przed nim stoi jakakolwiek figura, pionek jest zablokowany. Pionek ma jeszcze dwa specjalne ruchy: bicie w przelocie i promocję.

Co to jest szach i mat?

Szach to atak na króla. Mat to szach, przed którym nie ma obrony – i on kończy partię zwycięstwem strony, która go dała.

Gdy Twój król jest szachowany, musisz od razu usunąć szach na jeden z trzech sposobów:

• uciec królem na pole, które nie jest atakowane,
• zasłonić króla, stawiając figurę między nim a atakującą figurą (nie da się zasłonić przed skoczkiem ani pionkiem),
• zbić figurę, która daje szacha.

Nie wolno też wykonać ruchu, po którym własny król stałby pod szachem – na przykład ruszyć figurą, która go zasłania (taka figura jest „związana”). Jeśli żaden z tych sposobów nie działa, jest mat.

Na czym polega roszada?

Roszada to jedyny ruch dwiema figurami naraz: król przesuwa się o dwa pola w stronę wieży, a wieża przeskakuje na pole tuż obok króla, po jego drugiej stronie.

Krótka roszada (zapis O-O) odbywa się w stronę wieży h1 lub h8: król trafia na g1 (g8), wieża na f1 (f8). Długa roszada (O-O-O) – w stronę wieży a1 lub a8: król trafia na c1 (c8), wieża na d1 (d8). Roszada jest dozwolona tylko wtedy, gdy:

• król i ta wieża nie wykonały wcześniej żadnego ruchu w tej partii,
• między królem a wieżą nie stoi żadna figura,
• król nie jest szachowany,
• król nie przechodzi przez pole atakowane i nie staje na takim polu.

Atak na wieżę albo na pole b1 (b8), przez które przechodzi tylko wieża przy długiej roszadzie, nie przeszkadza. Jeśli król został szachowany wcześniej, ale się nie ruszył, później roszadę zrobić może. W naszej grze roszadę wykonasz, stukając króla, a potem pole, na które ma trafić – wieża przesunie się sama.

Co to jest bicie w przelocie?

Bicie w przelocie (en passant) to bicie pionka, który z pozycji wyjściowej przeszedł o dwa pola i stanął obok pionka przeciwnika. Można go zbić tak, jakby przeszedł tylko o jedno pole – ale wyłącznie w najbliższym ruchu.

Bić w przelocie może tylko pionek, który stoi na swoim piątym rzędzie (białe na rzędzie 5, czarne na rzędzie 4). Zbity pionek znika z pola, na którym stał, a pionek bijący staje na polu, które tamten „przeskoczył”. Jeśli nie skorzystasz z tej okazji od razu, przepada. W zapisie partii taki ruch wygląda jak zwykłe bicie pionkiem, np. exd6.

Co to jest promocja pionka?

Pionek, który dojdzie do ostatniego rzędu, natychmiast zamienia się w hetmana, wieżę, gońca albo skoczka tego samego koloru – według wyboru gracza.

Wybór nie zależy od tego, jakie figury zostały wcześniej zbite – można mieć dwa hetmany albo trzy skoczki. Pionek nie może zostać ani pionkiem, ani królem. Zwykle wybiera się hetmana, ale czasem skoczek daje od razu szacha albo mata, a wieża lub goniec pozwalają uniknąć patu. Promocja łączy się czasem z biciem: pionek bije figurę na ostatnim rzędzie i od razu zamienia się w nową. W zapisie dodaje się literę nowej figury, np. a8=H.

Co to jest pat w szachach?

Pat to sytuacja, w której strona na ruchu nie ma żadnego dozwolonego ruchu, a jej król nie jest szachowany. Pat oznacza remis.

Pat jest najczęstszą pułapką w wygranych końcówkach: strona z ogromną przewagą, na przykład z hetmanem, odbiera samotnemu królowi wszystkie pola, ale zapomina dać szacha. Zanim wykonasz ruch, który zostawia przeciwnikowi tylko króla w rogu, sprawdź, czy będzie miał jakikolwiek ruch.

Kiedy w szachach jest remis?

Remis jest wtedy, gdy żadna strona nie może wygrać albo gdy partia kręci się w kółko. W naszej grze kończy ją jedna z czterech sytuacji:

• pat – strona na ruchu nie ma ruchu i nie jest szachowana,
• za mało figur do mata – zostały same króle, król z gońcem przeciw królowi, król ze skoczkiem przeciw królowi albo tylko gońce stojące na polach jednego koloru; w takich pozycjach mat jest niemożliwy,
• trzykrotne powtórzenie pozycji – ta sama pozycja, z tym samym graczem na ruchu i tymi samymi możliwościami (także roszady i bicia w przelocie), pojawia się po raz trzeci,
• zasada 50 ruchów – przez 50 kolejnych ruchów każdej strony nie było żadnego bicia ani ruchu pionkiem.

Przy planszy remis często zawiera się też za zgodą obu graczy. W partii z komputerem takiej propozycji nie ma, ale w każdej chwili możesz poddać partię. Król z dwoma skoczkami przeciw samotnemu królowi to nie remis z urzędu – mata wymusić się nie da, ale można go dać, jeśli przeciwnik się pomyli, więc gra toczy się dalej.

Zasady w skrócie

Nasze zasady a przepisy turniejowe

Ruchy figur, szach, mat i pat działają u nas dokładnie tak jak w przepisach FIDE. Różnice dotyczą tylko procedur, które mają sens przy prawdziwej planszy i zegarze: